· Zaman gazetesi, AKP rüzgarlarına kapılıp gazeteciliği rafa kaldırmış. Seçim sonuçları bu cemaatin merkez yayın organını tekzip etti. Anadolu Ajansı öyle bir 1 Nisan şakası patlattı ki, egemen medya berhava oldu. İki neden: Siyasi-ideolojik bağımlılık ve mesleki ilkelere saygısızlık.
29 Mart seçimlerinin ardından Türk egemen medyası iki başarısız sınav daha verdi: Zaman gazetesinin gözü kör AKP taraftarlığı/propagandacılığı ve 1 Nisan şakası.
Her iki olayın da kökeni/nedeni aslında aynı: Türk egemen medyası habercilik alanında hala profesyonel davranamıyor. Üstelik mesleki ilkelere saygısıslık/kayıtsızlık, siyasi-ideolojik baskı ve önyargılarla birleşiyor.
Önce Zaman hadisesini sonra da 1 Nisan şakasını biraz açmaya çalışacağım:
Zaman gazetesi, ilginç bir kurum. Vakti zamanında bir cemaat gazetesi olarak yayın hayatına atıldı. Sonra Ekrem Dumanlı’nın gayretleriyle kılık kiyafet değiştirip büyümeye, genişlemeye çalıştı. Teknik altyapısını güçlendirdi, sayfa düzenini modernleştirdi ama özel olarak abone satışlarını öne sürerek Türkiye’nin en çok satan gazetesi olarak lanse etti kendini. Bayii satışı 30 binlerde ama 700 kusür bin abone göstererek tiraj listesinin başına oturdu.
Sayfa düzeni konusunda dünyada pardon ABD’de yapılan yarışmalarda birkaç kez ödül kazandı. Benden de konuya ilişkin görüşlerimi sorduklarında doğaldır ki bunu olumlu karşılamıştım. İkinci kez ödül kazandılar, yine benden görüş istediler. Bu sefer ödülü veren kurumu ve jüriyi inceleme ihtiyacını hissettim. Baktım ki jüride Türkiye’yi ve Türkçe bilen bir tek kişi yok, dolayısıyla mizanpaj gibi son derece siyasi ve içerikle ilgili bir konuda, jüri esas olarak ve sadece estetik ve grafik kriterlerle değerlendirme yapmış. Dolayısıyla ödülün değeri azalmıştı gözümde. Bunu belirtmiştim, bana danışmadan o bölümleri çıkarıp yayınladılar görüşlerimi. Pek dürüst bir tutum değil...
Zaman’ın bir başka özelliği de, sağcı ya da İslamcı hatta Fettullahçı olmadığı halde bazı aydınlara, uzmanlara, gazetecilere köşe vermesi, sayfalarını açması. İlk bakışta demokrat ve özgürlükçü gibi görünen bu tutumun arkasında başka bir amaç olduğu belli. Sözkonusu kişilerin hiç biri şimdiye kadar Zaman sayfalarında ciddi bir iktidar eleştirisi yapmadıkları gibi, mesela yurtdışı okul ziyaretleri vesilesiyle ya da başka fırsatları değerlendirip Gülen’e övgüler düzenler de oldu. Gülen cemaatinin televizyon kanallarında da benzeri bir mekanizma işletiliyor.
Nihayet dış görünüme rağmen Zaman gazetesi hala Gülen cemaatinin merkezi yayın organı konumunu değiştirmedi. Zaten büyük bir ihtimalle de Zaman yöneticilerinin böyle bir amacı bulunmuyor.
Zaman-AKP ilişkileri bu bağlamda önemli. Siyasi-ideolojik düzeyde, Gülen cemaati ile AKP arasında bir dizi farklılık hatta çelişki olmasına rağmen (Bkz. Mesela Başbakan Erdoğan ile Cumhurbaşkanı Gül’ün bu cemaat karşısındaki farklı tutum ve konumları), Zaman ve televizyon kanalları, AKP iktidarını ilk gününden bu yana gözü kapalı bir şekilde destekledi. AKP kadrolarının bir kısmının zaten Gülen kökenli olması, bu sayının artırılması çabaları bu desteğin nedenlerinden biri.
Zaman, Cihan Haber Ajansının yurt çapındaki geniş muhabir ağı ve altyapısından da yararlanarak, seçmenin nabzını tuttu ve seçim öncesi AKP’yi rahatlatan yayınlar yaptı. Zaman’a inanacak olsaydık, AKP bu son seçimlerde de her yerde bütün seçimleri kazanacaktı. Kuşkuya yer yoktu...
29 akşamı seçmen Zaman çizgisini tekzip etti. Çünkü muhabirlerin seçim bölgelerinden geçtikleri metinlerin orijinallerini görmedim ama Zaman ve Samanyolu’nda yayınlanan haberler somut olguları değil siyasi-ideolojik niyetleri yansıtıyordu. Burada sadece yazı işlerini suçlayamıyorum. Çünkü Zaman, Samanyolu ya da Cihan Haber Ajansında çalışan muhabir ve editörlerin soluduğu ideolojik ortamın öyle pek eleştirel/sorgulayıcı/olguyu deşici nitelikleri cesaretlendirdiğini kimse iddia edemez. İktidarda olmanın yarattığı tepeden bakma, rakibini küçümseme, üstünlük kompleksi ve kibir muhabiri de editörü de mesleki ilkelerden uzaklaştırır. Nitekim uzaklaştırmıştır. Bu haleti ruhiye kuşkusuz salt Gülen cemaatine özgü değil. Tüm AKPliler de, siyasetçi olsun gazeteci olsun –aslında gazeteci AKPli olamaz, olmamalı ama bizde var- bu ideolojik egemenlik ortamının yarattığı kendisini dev aynasında görme hastalığının kurbanı oldu.
Zaman seçim yenilgisini hala tam kavrayamamış olsa gerek ki, 2 Nisan tarihli nüshasında ‘Rakamların diliyle seçim sonuçları’ başlıklı haberinde AKP’nin kayıplarını küçümsemeye, CHP, MHP ve DTP’nın kazanımlarını küçümsemeye devam ediyor. Mesela ‘CHP İzmir’de sadece 17 bin oy artırmış’. Bu ‘sadece’ ne oluyor haber dilinde?
Gülen cemaatinin televizyon kanallarına çıkan gizli açık iktidar yanlısı ‘uzman’lar (Spin Doctor) da döne dolaşa, papağan gibi ‘AKP hala birinci parti’, ‘AKP en büyük parti’, ‘AKP her bölgeden oy alabilen tek parti’ nakaratını yineliyor. Sanki herhangi biri bu tespitlere karşı çıkıyormuş gibi. Bu propagandistler 8 puanlık gerilemeyi, CHP, MHP, DTP ve SP’nin kazanımlarını ikna edici, gerçek gerekçelere dayanarak açıklayamıyorlar.
Açıkçası, işin doğrudan siyasi yanı beni birinci derecede ilgilendirmiyor. Ne var ki bu siyasi gerçeği kamuoyuna/yurttaşa aktarmakla görevli olan medyatik mekanizma, yenilginin yarattığı bozuk atmosferle çarklarının arasına giren taşlar nedeniyle gıcırtı yapmaya hatta doğru dürüst dönmemeye başladı.
Zaman, siyasi-ideolojik önyargılardan bağımsız olabilseydi, Gülen cemaatinin merkez yayın organı olmaktansa, demokrat-özgür bir gazete olabilseydi, Doğu’da ve Batı’daki yurttaşların siyasi tercih değişimlerini saptayabilir ve kavrayabilirdi. Eğilimleri doğru okuyup ona göre yayın yapabilseydi seçim sonuçlarını doğrulayıcı öngörülerde bulunmuş olacaktı. Bu durum da okuru gazetesine daha sadık hale getirecekti. Oysa ki bugün Fettullahçı ve AKPli Zaman okuru bile gazetesi tarafından aldatılmış bir konuma düştü. Bir gazetenin okurla ilişkisini o gazetenin yayın politikası saptar. Gazete toplumsal/siyasal/kültürel/iktisadi gerçeği ne kadar yansıtabilirse okura o kadar saygı göstermiş olur. Okur da bunun karşılığında gazetesine o kadar saygı gösterir. Yok, Zaman’ın yaptığı gibi, bir ay gibi kısa bir süre içinde yazdıklarının tersi gerçekleşirse okur da kuşkuya düşer. Gerçi abone sayısındaki sanallık nedeniyle galiba çok fazla sayıda okur kuşkuya düşmeyeceğe benzer...
Zaman, hem siyasi-ideolojik önyargılarını öne çıkarttığı için hem de profesyonel gazetecilik yerine militan gazetecilik yaptığı için kaybetti. Zaman, kendi yayınları sayesinde AKP’nin oylarını artırabileceğini hiç olmazsa azaltmayacağını sandı. Tüm siyasi-ideolojik önyargı ve niyetlere rağmen, olgulara dayalı habercilik yaparak, iktidar odaklarına ve seçime giren partilere eşit uzaklıkta durabilseydi, Zaman, AKP’nin yaşadığı bu yenilgiyi yaşamayabilirdi. Geçmiş olsun...
Benim endişem, tıpkı AKP gibi Zaman’ın da bu yenilgiden ders çıkartamayacağı...
İkinci hadise, Anadolu Ajansının 1 Nisan şakası.
Türk egemen medyasında Anadolu Ajansının özel, imtiyazlı bir konumu var. Devletin resmi ajansı olduğu için yazı işleri AA’nın haberlerini genelde ‘mutlaka doğru’ olarak algılar. Egemen medyanın devletseverliği, devlet karşısında boynu ipten inceliği AA’yı tartışılmaz, sorgulanmaz, eleştirilmez bir haber kaynağı haline getirdi. Burada hem mesleki hem de ideolojik bir önyargı var: Devletin koskoca Anadolu Ajansı yalan-yanlış haber mi geçermiş! Uygulamada AA’nın haberi çoğu zaman incelenmez, araştırılmaz, ya olduğu gibi yayınlanır ya da bir-iki ufak değişiklikle ve gerekli teknik redaksiyon yapıldıktan sonra şak diye sayfaya girer. Yazı işlerinde bir olumsuz yargı daha vardır: ‘Bizim muhabirin, bizim gazetenin haberi değil ki...AA yayınlamış ben de aldım koydum sayfaya. Haber yanlışsa AA tekzip etsin ben de tekzibi yayınlarım’ der editörlerin çoğu. Böylelikle kendisini gazeteci ya da editör olmadığını kanıtlamış olur. Editör, her şutun ağlara gitmesine izin veren kova kaleci olamaz. Editörün işte aslında tam da işi ‘Gate keeper’, yani kaleciliktir. Yani süzgeç işlevini yerine getirmesi gerekir. Bu haber doğru mu? Bu haberi ben gazetemin genel yayın politikası içinde nasıl değerlendirmem gerekir? Sorularına doğru yanıtları bulup karar vermeli editör.
‘Mimétisme’ dediğimiz ‘Benzerleştirme’ mekanizması da, Türk medyasında büyük ölçüde AA sayesinde/yüzünden uygulamaya girer. Farklı yayın politikaları olan gazete ve televizyonlara bakın, en az on-onbeş haber aynıdır. Bu on-onbeş haber de AA haberleridir. Çünkü AA işte genel geçer/egemen ideolojik ve siyasi kalıplara uygun, yani devletçi, milliyetçi, cinsiyetçi, egemenlikçi yayın politikası sayesinde egemen ve popüler medyanın her zaman rahatlıkla kullanabileceği haberler üretir. AA haberi gazete ya da televizyona gelen maliyetsiz yani bedava haberdir. Muhabir masrafı da yoktur. Ajansa ödenen abonelik ücreti de gazetenin yayınladığı haber sayısı ile rahat rahat karşılanır zaten. Eh hem bedava hem de güvenilir haber...Niye kullanmayacaksın ki?
Ajans haberi de, sonuç olarak haber merkezine düşen onlarca farklı kaynaktan gelen metinlerden biri. Yani büyük bir ihtimalle önbilgi, duyum, ham haber muamelesi yapılacak bir metin. En az iki kaynaktan doğrulasan fena mı olur? Ayrıntısına, haberin kaynağına gitsen belki de ek bir takım bilgiler çıkmaz mı? Ajansın haberi hangi perspektifle işlediğini de anlamış olursun böylece...Bunların hiç birini yapmazsan, gazete olmaktan çıkar, AA’nın yazılı ya da görsel müştemilatı, yayıncısı olmakla iktifa etmek zorunda kalırsın.
Şimdi burada AA’da 1 Nisan şakasını yapan meslekdaş ya da meslekdaşları kutlamak gerek. Belli ki bu arkadaşlar Türk egemen medyasının kronik ve akut zaaflarını iyi biliyor. Öyle şaka olduğu ilk satırda sırıtan ‘Recep Tayyip Erdoğan Türkiye Kömünist Partisine üye oldu’ türünden hem siyasi hem de sığ bir tuzak kurmamışlar. Daha inandırıcı daha kompleks bir alan bulmuşlar ve mealen ‘Dünyanın benzeri bir gezegen bulundu’ asparagasını yaratmışlar. Bizim gazetelerde astroloji, uzay bilimi filan dendiğinde akla önce fal köşesi gelir. Gazetelerimizin çoğunda bilimsel alan muhabiri, editörü yoktur. Tamam peki...Belki şart da değil. Ama bu haberi okuyan editör, sayfaya koyan sekreter hani belki sadece teknik nedenlerle, mesela görsel malzeme arayışı içinde olsa, ajans haberi metninin kaynağına/ayrıntısına bakma ihtiyacını hissetmez mi? Üstelik İnternet çağında, zahmet olmazsa iki tuşa basıver! Hem de 1 Nisan günü. Biraz uyanık ol. Hani her Türk asker doğardı. Hani uyanıkları onbaşı ya da jandarma yaparlardı. N’oooldu? Bir gazete döküm yapmış. Büyük (Tiraj olarak) gazetelerimizin çoğu tuzağa düşmüş. Önemli bir haber gibi görmüş bu asparagası, kimi de birinci sayfadan süsleyerek vermiş.
Gazetecilikte haber de atlanır, hata da yapılır. Ama önce gerekli tüm araştırmayı, soruşturmayı, irdelemeyi, tartışmayı yapacaksın. Biraz akıl, izan, insafını konuşturacaksın. Eleştirel ve kuşkucu bakacaksın. Bütün bu önlemleri almana rağmen hata da yapabilirsin. Ama bunların hiç birini yapmazsan hata, tuzağa düşmek artık senin kaderin olur. Üstelik bir kez iki kez değil, sürekli olarak hata yapıyorsan, gazetecilik değil başka bir meslek yapıyorsun demektir. Bir geçmiş olsun daha...
Yakın geçmişte, 1 Nisan olmadan, benzeri ve hatta daha vahim bir olay yaşamıştık: Tiyatrocu Atilla Olgaç’ın ‘Kıbrıs’ta esir Rum askerlerini öldürdüm’ yolundaki açıklamasını da hiçbir inceleme-araştırma-soruşturma yapmadan sayfalarına taşıyanlar bilahare ortaya çıkan skandal nedeniyle ne denli sorumsuz davrandıklarını anladılar mı acaba?
Ben hala karamsarım. Çünkü bu 1 Nisan tuzağına düşen editör ve sekreterlerin bundan bir ders çıkarabileceğine de pek inanmıyorum. Çıkarsa çıkarsa 365 gün sonra, yani 1 Nisan 2010’da – hala işlerinin başındaysalar - belki biraz daha temkinli davranırlar o kadar.
Ama eminim AA’nın bu yılki tuzağını kuranlar gelecek yıl daha sofistike bir tezgah hazırlayacak...
Yorumlar